W Poznaniu zostały wmontowane pierwsze Kamienie Pamięci – małe mosiężne tabliczki wbudowane w chodnik przy ulicy Wrocławskiej 14. Stolpersteiny upamiętniają Abrahama i Esterę Waksztoków, którzy podczas II wojny światowej zostali wywiezieni z miasta do getta, gdzie zginęli.
Inicjatywa umieszczenia kamieni wyszła od Nira Bar-Ona, prawnuka upamiętnianych osób, który nawiązał współpracę ze Stowarzyszeniem Drugie Pokolenie – Potomkowie Ocalałych z Holokaustu. Przedsiębiorca z Izraela planował przybyć na ceremonię odsłonięcia, jednak z powodu sytuacji w swoim kraju musiał odwołać podróż. Zamiast tego podczas uroczystości odczytano jego list.
W korespondencji Bar-On opisał swoje związki z Polską i Poznaniem. Wspomniał, że choć jego dziadek unikał powrotu do ojczyzny z powodu traumatycznych wspomnień, to on sam wraz z rodzicami wielokrotnie odwiedzał kraj przodków. Szczególnie mocne wrażenie robiły na nim poznańskie ulice, po których spacerował z rodziną, oglądając zachowane fotografie przedstawiające Abrahama i Esterę w tym mieście.
Historia małżeństwa Waksztoków
Abraham i Estera Waksztokowie przenieśli się do Poznania około 1932 roku. Powodem przeprowadzki było zapewnienie lepszych perspektyw edukacyjnych dla syna, któremu chcieli umożliwić naukę na uniwersytecie. Para zamieszkała właśnie przy ulicy Wrocławskiej, gdzie teraz wmontowano upamiętniające ich kamienie.
Podczas okupacji niemieckiej małżeństwo zostało deportowane do getta w Kutnie. Abraham zmarł tam na tyfus, natomiast Estera zginęła w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Ich historia to przykład tragedii tysięcy żydowskich rodzin, które zostały wyrwane ze swoich domów i zamordowane przez nazistów.
Procedura montażu i współpraca instytucji
Anna Gutkowska ze Stowarzyszenia Drugie Pokolenie wyjaśniła, że proces umieszczenia kamieni wymagał dopełnienia odpowiednich formalności. Na początku 2025 roku organizacja skontaktowała się z poznańskim Zarządem Dróg Miejskich, gdzie spotkała się z przychylnym przyjęciem inicjatywy.
Po uzyskaniu niezbędnych pozwoleń możliwe było nawiązanie kontaktu z Günterem Demnigiem, niemieckim artystą i twórcą projektu Kamieni Pamięci. Pierwotnie planował on osobiście wmontować poznańskie stolpersteiny, jednak ze względu na chorobę i hospitalizację nie mógł przybyć do miasta. Kamienie zostały zamontowane pod nadzorem miejskich służb 21 sierpnia 2025 roku.
Symbolika i przesłanie projektu
Günter Demnig nazywa swoje dzieła stolpersteinami, co w języku niemieckim oznacza kamienie, o które można się potknąć. Ta nazwa nie jest przypadkowa – celem projektu jest wytrącenie przechodniów z codziennej rutyny i skłonienie ich do refleksji nad losami konkretnych osób, które kiedyś mieszkały w danym miejscu.
Jak podkreśla Anna Gutkowska, istotą inicjatywy jest upamiętnienie pojedynczych ludzi, a nie anonimowego tłumu. Dzięki temu Holokaust nie rozmywa się w ogólnych statystykach, lecz nabiera ludzkiego wymiaru poprzez konkretne nazwiska i historie. W przypadku poznańskich kamieni chodzi o zachowanie pamięci o Abrahamie i Esterze Waksztokach.
Alicja Kobus, przewodnicząca Gminy Żydowskiej w Poznaniu, wyraziła nadzieję na umieszczenie kolejnych kamieni w mieście. Podkreśliła znaczenie tego gestu dla zachowania pamięci o ofiarach i wprowadzenia ich imion do codziennych rozmów mieszkańców.
Kamienie Pamięci w Polsce i Europie
Projekt Güntera Demniga obejmuje całą Europę, a w Polsce zostało już wmontowanych ponad 130 takich kamieni. Pierwszy polski stolperstein pojawił się we Wrocławiu i upamiętniał Edytę Stein – niemiecką filozofkę pochodzenia żydowskiego, która po konwersji na katolicyzm została świętą Kościoła katolickiego.
Kolejne kamienie można znaleźć w różnych polskich miastach, w tym w Warszawie, Lublinie, Sanoku, Zgorzelcu i Łodzi. Każdy z nich przypomina o konkretnych osobach, które padły ofiarą nazistowskiej zagłady, tworząc rozproszony po całym kraju pomnik pamięci.
Poznańskie kamienie przy ulicy Wrocławskiej 14 są pierwszymi w stolicy Wielkopolski, ale prawdopodobnie nie ostatnimi. Inicjatywa może zostać rozszerzona na kolejne miejsca związane z historią żydowskich mieszkańców miasta.
