Ludgarda, żona księcia wielkopolskiego Przemysła II, zmarła nagle w grudniu 1283 roku. Opowieści o tym, że zginęła z rozkazu męża, pojawiły się już w średniowieczu. Do dziś w Poznaniu powtarza się legendę o białej damie, która nawiedza Zamek Królewski. Od ponad stu lat historycy spierają się, ile prawdy kryje się w tej historii.
Księżniczka z Meklemburgii
Ludgarda przyszła na świat około 1260 roku. Była córką Anastazji, córki księcia pomorskiego Barnima I, oraz pana Meklemburgii, Henryka I Pielgrzyma. Wychowywała się na dworze dziadka.
W 1273 roku w Szczecinie Ludgarda poślubiła Przemysła II, który był bratankiem księcia Bolesława Pobożnego. Ten związek stanowił przede wszystkim polityczny sojusz Pomorza Zachodniego z Wielkopolską. Panna młoda była wówczas bardzo młoda, a pan młody miał zaledwie 16 lat.
Przemysł przejął władzę w całej Wielkopolsce po śmierci Bolesława Pobożnego w 1279 roku, a Ludgarda została księżną wielkopolską. Małżonkowie nie doczekali się jednak potomstwa. Było to poważne problem dla władcy potrzebującego następcy. Niektórzy badacze uważają, że w ostatnim okresie małżeństwa para mogła żyć osobno.
Grudzień 1283 roku
W pierwszej połowie grudnia 1283 roku Ludgarda zmarła nagle. Jej ciało pochowano w katedrze gnieźnieńskiej. Spory budzi nawet miejsce jej śmierci. Większość historyków wskazuje Gniezno, Jan Długosz pisał o zamku poznańskim, natomiast meklemburska kronika Ernesta von Kirchberga wspomina o Kaliszu.
Nikt nie jest oskarżany w najstarszych zapiskach. Rocznik kaliski pod rokiem 1283 odnotowuje tylko, że nie udało się ustalić przyczyn zgonu księżnej. Podobną ostrożność wykazuje Rocznik małopolski.
Oskarżenie z kronik
Źródła późniejsze zawierają wersję o zabójstwie. W Kronice oliwskiej z połowy XIV wieku Przemysł zostaje obwiniony o śmierć żony, a jego własny gwałtowny zgon przedstawiono jako karę. Księżnę opisał jako zamordowaną przez sługi męczennicę Ernest von Kirchberg, który pisał pod koniec XIV wieku na dworze meklemburskim.
Relacja Jana Długosza z drugiej połowy XV wieku jest najbardziej znana. Kronikarz twierdził, że Ludgarda została uduszona, ponieważ nie zgodziła się na powrót do ojczyzny i rozwód. O zlecenie tej zbrodni podejrzewano jej męża. To właśnie ta wersja na stałe zapisała się w polskiej świadomości historycznej.
Literaturoznawcy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza zauważają, że opowieść o śmierci księżnej mogła być znana jako pieśń wędrownych śpiewaków jeszcze za życia Przemysła. Z czasem historia ta obrastała w nowe wątki, a jej streszczenie zapisał Długosz.
Co mówią historycy
Badacze nie są w tej kwestii zgodni. Część badaczy uważa, że Ludgarda zmarła śmiercią naturalną. Ich zdaniem oskarżenia wobec księcia powstały później, częściowo jako element politycznej propagandy jego przeciwników. Inni historycy uznają za wiarygodne przekazy o gwałtownej śmierci i wskazują, że motywem dla męża mogła być bezdzietność księżnej.
Nie zachowało się żadne współczesne wydarzeniom źródło, które potwierdzałoby zabójstwo Ludgardy. Nie można jednak całkowicie wykluczyć, że księżna padła ofiarą zbrodni.
Przemysł II ponownie się ożenił i osiągnął pozycję, o której marzyli jego poprzednicy. 26 czerwca 1295 roku w katedrze gnieźnieńskiej arcybiskup Jakub Świnka koronował go na króla Polski – był to pierwszy taki przypadek od ponad dwustu lat. Król zginął w Rogoźnie 8 lutego 1296 roku, niespełna rok później, podczas napadu zorganizowanego przez margrabiów brandenburskich.
Legenda o białej damie
Przez wieki przetrwała opowieść o skrzywdzonej księżnej. Od XVIII wieku inspirowała ona poetów i dramatopisarzy, a później autorów współczesnych powieści historycznych.
W Poznaniu istnieje również ludowa wersja tej historii. Według legendy duch Ludgardy w postaci białej damy nocą przechadza się po murach i komnatach zamku na Wzgórzu Przemysła. W niektórych wersjach sługi zamordowały księżnę w kąpieli. W opowieściach pojawia się także tajemnicza postać czarnego rycerza, który miał opłakiwać zmarłą podczas pogrzebu.
Gdzie szukać śladów Ludgardy
Pożary i wojny przez wieki niszczyły Zamek na Wzgórzu Przemysła, z którym wiąże się legenda. Walki o Poznań w 1945 roku zburzyły to, co z niego zostało. Nową odbudowę zamku rozpoczęto w 2010 roku. Obecnie mieści się w nim oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu – Muzeum Sztuk Użytkowych.
Ulica Ludgardy w centrum Poznania nosi imię księżnej; przy tej ulicy stoi pomnik 15. Pułku Ułanów Poznańskich. W katedrze gnieźnieńskiej znajduje się grób Ludgardy, natomiast jej mąż spoczywa w katedrze poznańskiej na Ostrowie Tumskim.