Jeden z najcenniejszych zabytków wschodniej Wielkopolski to pocysterski klasztor w Lądzie nad Wartą, w powiecie słupeckim. Za barokowym kościołem z kopułą projektu Pompea Ferrariego kryją się gotyckie wnętrza klasztorne, a cały kompleks od 2009 roku jest pomnikiem historii.
Cystersi znad Renu
Słowiański gród stał na wzgórzu nad Wartą już w VIII i IX wieku. Książę Mieszko III Stary ufundował tu klasztor cystersów, który powstał jako filia opactwa w Łeknie. Według tradycji klasztornej fundacja miała miejsce w 1145 roku, jednak dokładna data jej powstania nie jest znana. W 1191 roku cystersi podjęli decyzję o likwidacji lądzkiej placówki. Po interwencji Mieszka Starego klasztor utrzymano, a w 1195 roku osiedlili się w nim zakonnicy z Altenbergu pod Kolonią. Do XVI wieku zakonników rekrutowano głównie w Nadrenii. Proces polonizacji opactwa nasilił się w połowie XVI wieku. W 1551 roku pierwszym polskim opatem został Jan Wysocki.
Zakonnicy otrzymali szerokie przywileje, dzięki którym byli niezależni od biskupów diecezjalnych. Budowali browary, kuźnice i młyny, łowili ryby oraz prowadzili warsztaty i gospodarstwa. O dochodowe dobra opactwa spierali się przez długi czas książęta Bolesław Pobożny i Kazimierz Konradowic.
Gotyk ukryty w klasztorze
Nic nie zachowało się z pierwszego, romańskiego kościoła, który powstał na przełomie XII i XIII wieku. Przetrwały jednak średniowieczne wnętrza klasztoru. Są to gotyckie krużganki z drugiej połowy XIV wieku oraz kapitularz z około 1360 roku, gdzie można zobaczyć niewielkie wizerunki świętych cysterskich.
Oratorium św. Jakuba Apostoła to najcenniejsze pomieszczenie. Gotycka polichromia z lat 60. i 70. XIV wieku pokrywa jego ściany; przedstawia ona scenę fundacji klasztoru oraz motywy heraldyczne. Uważa się, że autorem tych malowideł był malarz cysterski z Kolonii.
Barokowa przebudowa i 38-metrowa kopuła
Opat Jan Zapolski rozpoczął barokową przebudowę kościoła w 1651 roku. W tym czasie prace remontowe i rozbudowę powierzono Tomaszowi Poncinowi, jednak później zmieniono plany. W latach 1679-1689, według projektu Józefa Szymona Bellottiego, wzniesiono wschodnią część świątyni, obejmującą prezbiterium i transept. Pompeo Ferrari, jeden z najważniejszych barokowych architektów w Wielkopolsce, zaprojektował w latach 20. i 30. XVIII wieku zachodnią część kościoła z centralną bryłą i eliptyczną kopułą, której czasza ma 38 metrów wysokości. Malowidła w kopule wykonał w latach 1731-1732 Jerzy Wilhelm Neunhertz.
Wewnątrz zachowały się stalle, barokowe ołtarze i ambona oraz dębowe konfesjonały projektu Ferrariego. Relikwiarz z 55 czaszkami znajduje się w ołtarzu św. Urszuli.
Kasata i salezjanie
W 1819 roku, po rozbiorach, władze rosyjskie skasowały opactwo. Ostatni cystersi opuścili Ląd w 1848 roku. Później w klasztorze osiedlili się kapucyni. Zostali oni zesłani na Syberię w ramach represji za pomoc powstańcom styczniowym. Od 1921 roku opiekę nad klasztorem sprawują salezjanie. Prowadzą oni tutaj ośrodek rekolekcyjno-konferencyjny, a dawne opactwo jest również miejscem wydarzeń kulturalnych.
Pocysterski kompleks w Lądzie uznano za pomnik historii na mocy rozporządzenia prezydenta z 17 czerwca 2009 roku.
Jesienny wyjazd w okolice Słupcy
Ląd znajduje się w gminie Lądek, niedaleko Konina i kilkanaście kilometrów od Słupcy. Wnętrza klasztoru zwiedza się z przewodnikiem, rolę tę często pełni jeden z mieszkających tu kleryków. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny zwiedzania i uzgodnić termin z klasztorem.
Opactwo jest jednym z przystanków Szlaku Cysterskiego i Szlaku Piastowskiego.