Zamek w Gołuchowie koło Pleszewa wygląda tak, jakby przeniesiono go znad Loary. Taki kształt nadała mu w drugiej połowie XIX wieku Izabela z Czartoryskich Działyńska. Renesansową siedzibę Leszczyńskich przekształciła ona jednocześnie w rezydencję i muzeum.
Dwór obronny Leszczyńskich
Rodzina Leszczyńskich przejęła Gołuchów w 1507 roku. Murowaną siedzibę wznoszono etapami. Prace zakończono na przełomie XVI i XVII wieku, kiedy rządzili Rafał Leszczyński oraz jego syn Wacław. Budowla stanowiła dwór obronny, czyli wieżę mieszkalną z czterema ośmiobocznymi basztami w narożnikach. Herb Leszczyńskich, Wieniawa, jest do dziś widoczny w wielu dekoracjach zamku. Budowlę wciąż często nazywa się zamkiem Leszczyńskich.
Od końca XVII wieku do połowy XIX wieku majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli, a zamek w tym okresie niszczał. Z dawnej budowli pozostały piwnice, trzy baszty, kamienne obramienia drzwi, główny portal i obudowy kominków.
Paryska kolekcja i francuscy architekci
W 1853 roku Jan Działyński, syn Tytusa z Kórnika, kupił Gołuchów. Cztery lata później poślubił Izabelę, córkę księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Żona była wychowana na emigracji w Paryżu. Po upadku powstania styczniowego, w którym brał udział Działyński, władze pruskie zajęły majątek, co spowodowało przerwanie prac. Jan przekazał Gołuchów żonie w czerwcu 1872 roku.
Izabela postanowiła odbudować zamek tak, aby służył jako muzeum i siedziba. Wzorowała się przy tym na swojej babce, Izabeli Czartoryskiej, która w Puławach stworzyła muzeum. Francuski architekt Maurice-Auguste Ouradou zarządzał przebudową. Wspierał go Zygmunt Gorgolewski, późniejszy projektant gmachu opery we Lwowie. Projekty przygotowywał również Eugène Viollet-le-Duc. Zamek zyskał formę francuskiego renesansu z wysokimi dachami, lukarnami i bogato zdobionym dziedzińcem. Ze starego skrzydła powstała brama wjazdowa, wzorowana na paryskim Palais de la Cité.
Dziedziniec oraz wnętrza zdobią przedmioty sprowadzone z Francji i Włoch. Znajduje się tu między innymi mozaika z Ateną, którą Jan Działyński kupił w południowych Włoszech, a także rzymska stela z Palmyry nabyta w Damaszku na początku XX wieku oraz płytki posadzkowe z katedry w Sienie.
Kolekcja, która się rozproszyła
Zbiory Działyńskiej należały do najbogatszych w Polsce i obejmowały obrazy, rysunki, grafiki, tkaniny, meble, rzemiosło artystyczne oraz sztukę antyczną. Największą wartość miała dla niej kolekcja greckich waz, którą zebrała jeszcze w Paryżu. II wojnę światową przetrwała tylko część tych zbiorów. Wiele obiektów nie wróciło do Gołuchowa, więc teraz można je oglądać w różnych muzeach w Polsce i za granicą. Tak stało się na przykład z czternastowieczną Madonną z Dzieciątkiem, którą na zamku wystawiano do 1939 roku.
Po renowacji zamek otwarto dla zwiedzających w 1962 roku jako oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Trasa zwiedzania obejmuje między innymi sale gotyckie, Salę Antyczną, Salę Portretu Staropolskiego oraz Salę Waz, w której znajdują się naczynia z okresu od VII do III wieku p.n.e. Istnieje także Sala Królewska z wizerunkami polskich władców na stropie.
Park, mauzoleum i żubry
Zamek otacza największy w Wielkopolsce XIX-wieczny park krajobrazowy. Rosną w nim między innymi dęby o obwodzie około pięciu metrów. Na terenie parku znajdują się zabudowania folwarczne, w których mieści się jedyne w Polsce Muzeum Leśnictwa, oraz neorenesansowa kaplica służąca za mauzoleum Czartoryskich. W leśnej zagrodzie można zobaczyć żubry.
Muzeum Zamek w Gołuchowie przy ul. Działyńskich 2 zaprasza od wtorku do niedzieli, a w poniedziałki pozostaje zamknięte. Wejścia organizuje się co pół godziny. Sprzedaż biletów w kasie kończy się na godzinę przed zamknięciem. Muzeum Narodowe w Poznaniu podaje aktualne godziny otwarcia i ceny biletów.