Historia Wielkopolski

Olędrzy. Ludzie, którzy nauczyli Wielkopolskę mieszkać z wodą

Jeśli będziesz podróżować doliną Noteci i zobaczysz gospodarstwo na małym, zupełnie nienaturalnym wzniesieniu pośrodku płaskiej łąki, wiedz, że nie wynika to z kaprysu budowlańca. Jest to rozwiązanie inżynieryjne sprzed trzystu lat.

Te sztuczne wzniesienia nazywa się terpami i są one dziś tak wyraźne, że można je dostrzec na numerycznym modelu terenu. Najwyższe z nich zajmują kościoły i cmentarze. Chodziło o to, by woda mogła zalać siano i pola, ale nie dotarła do zmarłych.

Nazwa, która przestała określać pochodzenie

Pierwszymi osadnikami byli faktycznie przybysze z Niderlandów, a zwłaszcza mennonici, których sprowadzono na Żuławy w połowie XVI wieku. Efekt tak bardzo zaskoczył właścicieli ziemskich, że w ciągu kilkudziesięciu lat model ten zaczęto kopiować w całej Rzeczypospolitej.

Właśnie w tym punkcie leży sedno, o którym rzadko się wspomina. Słowo „Olęder” bardzo szybko przestało oznaczać „Holendra”, a zaczęło określać „osadnika na określonych warunkach umowy”. Później przybywali Niemcy, a z czasem na prawie olęderskim osadzano także samych Polaków. Nazwa pozostała po pierwszych osadnikach, natomiast prawo po wszystkich.

Nad Notecią zaczął się ten proces w Wielkopolsce. Olędry Ujskie powstały w 1597 roku w pobliżu Ujścia, a cztery lata później założono Nowe Dwory w dobrach wieleńskich, a potem Herburtowo i Folsztyn. Osady pojawiły się później na terenach nadnoteckich oraz w okolicach Gostynia, Nowego Tomyśla, Śremu, Pyzdr i Środy Wielkopolskiej.

Ślady na mapie i warunki osadnictwa

Ślad po nich pozostał w nazwach na mapie. Wszystkie te Holendry, Olędry i Olendry nie stanowią pamiątki po turystach.

Warunki, które otrzymywali, były niemal rewolucyjne na tle ówczesnej wsi. Nie musieli odpracowywać pańszczyzny. Płacili określony czynsz, lecz na początku dostawali kilkuletnie zwolnienie z opłat, gdyż wszyscy wiedzieli, że przez pierwsze lata z takiej ziemi nie uda się nic wycisnąć.

W zamian przyjmowali obowiązki, których nie miał żaden inny chłop w okolicy: koszenie łąk, kopanie i konserwację rowów oraz utrzymanie wałów przeciwpowodziowych. Nie byli zwykłymi dzierżawcami pola, lecz operatorami systemu wodnego.

Odpowiedzialność i organizacja przestrzeni

Do tego dochodziła odpowiedzialność zbiorowa całej gminy. Prawo zwyczajowe nakazywało opłacenie zobowiązań sąsiada, jeśli ten nie był w stanie ich uregulować. Brzmi to szlachetnie, jednak u podstaw leżała czysta kalkulacja – jeden zaniedbany odcinek wału mógł zalać wszystkich.

Do dziś wieś olęderska wygląda inaczej niż wielkopolska wieś ulicówka. Występuje tam rozproszona zabudowa ciągnąca się wzdłuż rzeki, a grunty podzielono na wąskie pasy, nazywane rzędówkami bagiennymi. Każdy miał namacalny powód, by dbać o swój odcinek, ponieważ rowy melioracyjne służyły przy okazji jako granice między polami.

Trudno wyobrazić sobie skalę tej pracy, ponieważ wykonano ją łopatami. Sama sieć hydrograficzna wraz z rowami liczy ponad tysiąc trzysta kilometrów w jednym obszarze chronionego krajobrazu, który obejmuje dolinę dolnej Noteci. Do tego dochodzą jeszcze starorzecza, stawy i wały.

Architektura i podejście do natury

Budownictwo również się zachowało. W okolicach Nowego Tomyśla wciąż stoją drewniane chaty zrębowe z charakterystycznym, wysuniętym poddaszem. Najlepiej zachowany w rejonie Puszczy Noteckiej osiemnastowieczny relikt budownictwa olęderskiego znajduje się w Gębiczynie.

Olędrzy nie starali się usunąć wody z krajobrazu, lecz próbowali zorganizować życie wokół jej cyklu. Dom stawiano na nasypie, aby przetrwał wysoką wodę. Żyzność łąki wynikała z tego, że była ona zalewana. Wał chronił tylko to, co naprawdę wymagało ochrony, a nie wszystko na wszelki wypadek.

W XX wieku melioracja działała jednostronnie. Celem było jak najszybsze odprowadzenie wody z pól. Osuszano mokradła, prostowano cieki i regulowano koryta, gdyż mokradła uznawano za nieużytki. Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie obecnie samo przyznaje, że wiejskie systemy melioracyjne służyły głównie do odprowadzania wody, i wskazuje na konieczność przywrócenia im funkcji nawadniającej.

Współczesne problemy z wodą

Przez dwieście lat wypychaliśmy wodę z krajobrazu w takim tempie, że żaden Olęder nie mógłby tego zrozumieć.

Region ten, z powodu niskich opadów i rosnącej temperatury powietrza, należy do najbardziej zagrożonych suszą w Polsce. Wojewódzki fundusz ochrony środowiska w Poznaniu określił skalę problemu jako alarmującą. Skutki są widoczne nie tylko na polach: w miastach występują fale upałów, w jeziorach zakwity sinic, a w torfowiskach i lasach pożary.

Odpowiedzi stają się coraz bardziej konkretne. W lipcu marszałkowski program „Deszczówka” rozdzielił blisko dwa miliony złotych na instalacje do zbierania wody opadowej w dziewiętnastu lokalizacjach. Wielkopolscy rolnicy mogą ubiegać się o dotacje na małą retencję w kwotach sięgających stu tysięcy złotych. Fundusz ochrony środowiska oferuje wsparcie pokrywające do siedemdziesięciu procent kosztów, przy górnym limicie trzystu tysięcy.

Powrót do naturalnych rozwiązań

Eksperci są coraz bardziej zgodni co do tego, jaka kolejność działań jest odpowiednia. W pierwszej kolejności należy zastosować retencję naturalną, czyli odtwarzanie mokradeł, renaturyzację rzek i odzyskiwanie terenów zalewowych, a betonowe zbiorniki budować dopiero wtedy, gdy zawiodą inne metody. Nie chodzi o to, by zmagazynować wodę w jednym miejscu, lecz by spowolnić jej odpływ z całej zlewni.

Chodzi zatem o to, by powoli wypuszczać wodę z sieci rowów. Dokładnie tak robiono nad Notecią, zanim ktokolwiek zaczął używać słowa „retencja”.

Olędrzy nie dysponowali betonem, pompami ani prognozami hydrologicznymi. Mieli za to łopaty, opłacalny kontrakt oraz sąsiada, którego nieszczęście natychmiast stawało się ich własnym. Z tych elementów zbudowali krajobraz, który przez trzy stulecia utrzymywał się sam, dopóki znajdowali się ludzie mogący o niego dbać.

Lekcja z przeszłości

Kiedy dziś jedziemy przez tę samą dolinę, widzimy na łące dom stojący na pagórku. Wygląda to dziwnie. Można odnieść wrażenie, że ktoś nie miał lepszego pomysłu na miejsce budowy.

Miał lepszy pomysł. Po prostu był on inny niż nasz.