Pełny zapis nutowy Mazurka Dąbrowskiego, pochodzący z 1821 roku, został odnaleziony w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu. Unikatowy dokument ukryty był w partyturze teatralnej sztuki „Kościuszko nad Sekwaną”. To odkrycie rzuca nowe światło na praktyki teatralne i strategie artystyczne w XIX wieku.
Nieoczekiwane znalezisko w piątym numerze
Analiza partytury i libretta dramatu „Kościuszko nad Sekwaną” z 1821 roku prowadzona była w ramach przygotowań do przyszłych obchodów związanych z Tadeuszem Kościuszką. Badacze, przechodząc kolejno przez utwory zawarte w materiale, nie spodziewali się szczególnych odkryć, ponieważ sama sztuka nie jest uważana za wybitnie wyrafinowane dzieło. Zaskoczenie pojawiło się przy piątym numerze, oznaczonym jako mazurek.
Melodia znana, tekst inny
Kompozytor i aranżer Mariusz Matuszewski, współpracujący z biblioteką, bez trudu rozpoznał w zapisie nutowym melodię Mazurka Dąbrowskiego. Partytura nie zawierała jednak słów Józefa Wybickiego, lecz tekst służący fabule scenicznej. Jak wskazuje dr Magdalena Komosa, takie zastępowanie oryginalnego tekstu innym było w tamtych czasach częstą praktyką, pozwalającą ominąć restrykcje cenzury, która skupiała się głównie na słowach, rzadziej ingerując w samą muzykę.
Muzyka jako nośnik tożsamości narodowej
W teatrze XIX wieku muzyka pełniła rolę równorzędną z tekstem dramatycznym. Utwory były często zapisywane na kilkanaście głosów i wykonywane przez orkiestry liczące około trzydziestu osób. Popularną formą były wieczory z „bukietami teatralnymi”, czyli zestawami jednoaktowych sztuk, między którymi grały orkiestry antraktowe.
Motyw ludowy jako kod
Twórcy celowo wprowadzali do swoich dzieł motywy muzyczne o ludowym rodowodzie, takie jak kujawiaki, mazury czy polonezy. Te elementy, dobrze znane i rozpoznawalne dla publiczności, wzmacniały poczucie wspólnoty i tożsamości narodowej. Już w 1818 roku Józef Elsner wykorzystał w jednym ze swoich utworów motyw zaczerpnięty właśnie z Mazurka Dąbrowskiego.
Projekt „Spotkanie z Arcydźwiękiem”
Odkrycie zapisu nutowego jest efektem systematycznej pracy prowadzonej w Bibliotece Raczyńskich od 2022 roku. Dyrektorka, Katarzyna Kamińska, postanowiła dokładnie przejrzeć i zbadać zasoby instytucji. Nawiązano wówczas do istniejącego cyklu „Spotkanie z Arcydziełem”, tworząc jego muzyczne rozszerzenie pod tytułem „Spotkanie z Arcydźwiękiem”.
Od śpiewogry do dramatu
W ramach tej serii została już prezentowana śpiewogra „Wigilia św. Andrzeja” autorstwa Adama Wrońskiego. Kolejnym naturalnym krokiem był wybór kolejnego utworu scenicznego z zasobów biblioteki, który mógł być podobnie odtworzony. Wybór padł na „Kościuszko nad Sekwaną”, co było związane również z planami obchodów rocznicy urodzin Kościuszki w 2026 roku.
Deklaracja i potencjał zbiorów teatralnych
Partytura do „Kościuszki nad Sekwaną” pochodziła z depozytu Teatru Polskiego. W latach siedemdziesiątych XX wieku Teatr przekazał Bibliotece Raczyńskich na przechowanie swoje bogate zbiory teatralne, obejmujące druki, maszynopisy i egzemplarze suflerskie. W latach dziewięćdziesiątych kolekcja została uzupełniona przez muzykalia teatralne, czyli nuty do utworów scenicznych.
Materiały zostały skatalogowane, ale nie poddano ich wówczas pogłębionym analizom naukowym. Mimo to specjalistom był od początku widoczny ich znaczny potencjał badawczy. Odkrycie zapisu Mazurka Dąbrowskiego jest doskonałym przykładem, jak cenne informacje mogą jeszcze czekać w tych zasobach na swoich badaczy.
