Najstarszą zachowaną nekropolią w Poznaniu jest Cmentarz Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. Spoczywają tu lekarze, uczeni, artyści, prezydenci miasta oraz dowódca powstania wielkopolskiego. Do 3 listopada cmentarz jest otwarty codziennie od 8 do 20, natomiast od 31 października do 2 listopada przy bramie kwestują przewodnicy PTTK.
Krypta Zasłużonych Wielkopolan znajduje się po drugiej stronie ulicy, pod kościołem św. Wojciecha. Ze względu na analogię do krakowskiego kościoła na Skałce, gdzie chowa się wybitnych Polaków, bywa ona nazywana poznańską Skałką. Razem oba te miejsca tworzą najważniejszy panteon regionu.
Od cmentarza parafii farnej do nekropolii zasłużonych
W 1810 roku powstał cmentarz, który służył jako miejsce pochówku dla parafian fary, czyli kościoła św. Marii Magdaleny. Najstarsze nagrobki zachowane do dziś pochodzą z lat 1813 i 1815. Pod koniec XIX wieku parafia otrzymała nowy teren pod cmentarz przy dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej. Wtedy też nekropolię na wzgórzu zaczęto określać mianem starofarnej.
W 1948 roku cmentarz otrzymał rangę Cmentarza Zasłużonych Wielkopolan. W latach 1959-1962 sprowadzono tu szczątki wielu osób szczególnie zasłużonych dla miasta i regionu z innych poznańskich cmentarzy. Dzięki temu z cmentarza parafialnego powstało miejsce, w którym podczas jednego spaceru można prześledzić blisko dwa stulecia historii Wielkopolski.
Nekropolia, zajmująca około 1,8 ha na północnym stoku wzgórza, leży u zbiegu ulic Święty Wojciech i Księcia Józefa, kilka minut drogi od Starego Rynku. Teren jest pofałdowany i porosły starymi drzewami, a alejki prowadzą między blisko 600 grobami.
Kogo odwiedzić na cmentarzu
Grób gen. Stanisława Taczaka (1874-1960), pierwszego dowódcy powstania wielkopolskiego, jest najczęściej odwiedzanym miejscem. Spoczywa tu również Stanisław Mikołajczyk, jedna z najważniejszych postaci ruchu ludowego oraz premier rządu RP na uchodźstwie.
Na cmentarzu pochowano trzech przedwojennych gospodarzy Poznania:
Szymona Wronieckiego,
Jarogniewa Drwęskiego,
Cyryla Ratajskiego, który w czasie okupacji współtworzył struktury Polskiego Państwa Podziemnego.
Lekarze i społecznicy są tu licznie reprezentowani: Ludwik Gąsiorowski, Tomasz Drobnik, Bolesław Krysiewicz i Ireneusz Wierzejewski. Wśród uczonych znajdują się historyk Józef Łukaszewicz i botanik Józef Paczoski, a wśród ludzi kultury rzeźbiarz Władysław Marcinkowski, aktorka Nuna Młodziejowska-Szczurkiewiczowa oraz pianista i kompozytor Raul Koczalski. Na wzgórzu spoczywają także kronikarz miasta Marceli Motty i wydawca oraz księgarz Jan Konstanty Żupański.
Przemysłowiec i społecznik Hipolit Cegielski ma tu grób symboliczny. Ofiary epidemii cholery, które nawiedzały Poznań w latach 1831-1878, pochowano w najniższej części cmentarza, na polanie bez nagrobków.
Zabytki wśród grobów
Dużą wartość artystyczną ma wiele nagrobków. Uwagę przyciąga barokowa figura Matki Boskiej z XVIII wieku oraz nagrobek Anieli Dembińskiej. Wykonał go w 1889 roku Władysław Marcinkowski – rzeźbiarz, który później sam spoczął na tym cmentarzu.
Renowacja marmurowej figury Gieni Hryniewiczówny zakończyła się pod koniec września. Konserwatorzy oczyścili rzeźbę, uzupełnili ubytki i odtworzyli brakującą dłoń z marmuru kararyjskiego. Prace sfinansowano z budżetu miasta oraz z pieniędzy zebranych podczas kwest.
Osobną pamiątką jest kamień ustawiony w 1994 roku przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Upamiętnia on mieszkańców Wielkopolski, którzy zginęli w górach.
Remont ogrodzenia i sąsiednich cmentarzy
W tym roku prowadzono również prace, które współfinansowano z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków. Wymieniono około 155 metrów ogrodzenia Cmentarza Zasłużonych Wielkopolan od strony Zaułka Piotra Majchrzaka i przeprowadzono konserwację 61 nagrobków na zabytkowych cmentarzach na stokach Cytadeli. Inwestycję pod nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków prowadzi spółka Poznańskie Inwestycje Miejskie.
Krypta Zasłużonych Wielkopolan powstała w 1923 roku z inicjatywy ówczesnego proboszcza parafii św. Wojciecha. Spoczywają w niej m.in. autor słów hymnu narodowego Józef Wybicki, współtwórca Legionów Polskich gen. Antoni Kosiński, założyciel i pierwszy rektor Uniwersytetu Poznańskiego Heliodor Święcicki oraz kompozytorzy Feliks Nowowiejski, twórca muzyki do „Roty”, i Tadeusz Szeligowski. W krypcie złożono także serce gen. Jana Henryka Dąbrowskiego.
Sarkofag Karola Marcinkowskiego, lekarza i społecznika, jednej z najważniejszych postaci XIX-wiecznego Poznania, stoi w nawie południowej kościoła. W kaplicy św. Antoniego można oglądać epitafia osób pochowanych w krypcie.
Kwesta i praktyczne informacje
Członkowie Koła Przewodników PTTK im. Marcelego Mottego prowadzą 27. kwestę na rzecz ratowania zabytków cmentarza od 31 października do 2 listopada w godzinach 10-18. Kwestujący posiadają identyfikatory i zaplombowane puszki. Podczas wszystkich dotychczasowych zbiórek zebrano ponad 170 tys. zł, a pieniądze te przeznaczono na odnowę nagrobków, rzeźb i ogrodzeń.
Do 3 listopada cmentarz jest otwarty codziennie od 8 do 20, a później wraca do standardowych godzin, od 10 do 18. Zarządcy proszą, aby liście grabić wyłącznie z trawników. Te, które opadły między byliny i pnącza przy grobach, powinny zostać do wiosny, ponieważ chronią rośliny przed mrozem.