Niewiele jest w Polsce miejsc, które na tak małej przestrzeni skupiają tyle historii. Na Wzgórzu Lecha w Gnieźnie znajdował się gród Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To tutaj pochowano św. Wojciecha, przyjęto cesarza Ottona III w 1000 roku oraz koronowano pierwszego króla Polski w 1025 roku. Wzgórze zebrało najwięcej głosów w Wielkopolsce i w ubiegłym roku wybrano je Cudem Polski 2025. W tym czasie archeolodzy nadal poszukują tu śladów rezydencji pierwszych władców.
Zgodnie z legendą to właśnie w tym miejscu Lech, protoplasta Polaków, miał założyć swoje gniazdo, od czego pochodzi nazwa Gniezna. Dzisiaj wzgórze nosi imię tego legendarnego założyciela.
Historia osadnictwa jest jednak znacznie starsza od legendy. Najstarsze ślady obecności człowieka w okolicy pochodzą sprzed 8-10 tys. lat, natomiast na samym wzgórzu odkryto pozostałości z epoki kamienia. Pogańska świątynia z kamiennym kopcem o wysokości ok. 8 m i długości ok. 12 m stała tu pod koniec VIII wieku. Prawdopodobnie w IX wieku Słowianie osiedlili się na wzgórzu.
Legenda o Lechu i orlim gnieździe
W pierwszej połowie X wieku na Wzgórzu Lecha powstał pierwszy gród wraz z przylegającym podgrodziem. Służył on jako jedna z siedzib Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Mieszko wzniósł tu kamienny kościół po chrzcie w 966 roku. Miejsce tego wydarzenia wciąż budzi spory, a obok Gniezna wymienia się Poznań i Ostrów Lednicki. Zdaniem większości badaczy spoczęła w nim jego żona Dobrawa.
Z czasem kościół ten przekształcono w katedrę. Zanim powstała obecna, gotycka bryła, znajdowały się tu świątynie przedromańska i romańska. Pozostałości wcześniejszych budowli oraz nekropolię władców z dynastii Piastów archeolodzy odkryli w podziemiach. Katedrę gnieźnieńską nazywa się „matką kościołów polskich”.
Gród pierwszych Piastów
Biskup Wojciech wyruszył na misję chrystianizacyjną do Prusów w 997 roku z inicjatywy Bolesława Chrobrego. Po przekroczeniu granicy odesłał chroniących go wojów, a wkrótce potem zginął męczeńską śmiercią. Ciało misjonarza wykupił Bolesław i pochował je w Gnieźnie. Papież ogłosił Wojciecha świętym już w 999 roku, przez co jego grób zaczął przyciągać pielgrzymów z całej Europy.
W 1000 roku z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha przybył cesarz Otton III. Jak zapisał kronikarz Thietmar z Merseburga, podczas Zjazdu Gnieźnieńskiego cesarz utworzył w Gnieźnie arcybiskupstwo, które powierzył Radzimowi, bratu św. Wojciecha. Nowe biskupstwa w Kołobrzegu, Krakowie i Wrocławiu podporządkowano mu. Poza nową metropolią pozostało biskupstwo poznańskie pod rządami biskupa Ungera. Zjazd stanowił również uznanie suwerenności polskiego władcy.
Święty Wojciech i Zjazd Gnieźnieński
Bolesław Chrobry został w Gnieźnie koronowany na pierwszego króla Polski w 1025 roku, czyli 25 lat po zjeździe. Tysiąc lat od tego wydarzenia minęło w ubiegłym roku. Później w gnieźnieńskiej katedrze koronowało się jeszcze czterech polskich władców.
Romańskie Drzwi Gnieźnieńskie z XII wieku są najcenniejszym zabytkiem katedry. Uznaje się je za unikat w skali Europy i najważniejsze dzieło sztuki romańskiej w Polsce. Składają się one z dwóch skrzydeł, które podzielono na 18 kwater. Przedstawiają one sceny z życia i męczeństwa św. Wojciecha.
Koronacja i Drzwi Gnieźnieńskie
Ekspedycja Palatium trwa na wzgórzu od 2025 roku. Prowadzi ją Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie przy wsparciu Kurii Gnieźnieńskiej i Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Archeolodzy poszukują palatium, czyli rezydencji władcy. Ich zdaniem mogła ona stać w miejscu, gdzie później wzniesiono kościół św. Jerzego.
Badacze odkryli w 2025 roku palenisko oraz ślady kamiennych fundamentów, prawdopodobnie z wczesnego średniowiecza. Choć nie było to jeszcze rozstrzygające, zespół był przekonany, że odnalazł ślady monumentalnej budowli z czasów pierwszej monarchii Piastów. Archeolodzy powrócili na wzgórze w lipcu 2026 roku. Odnaleźli wtedy zaprawę, kamienne płyty do budowy murów oraz drobne fragmenty tynku ze śladami polichromii. Materiał ten datuje się od drugiej połowy X do pierwszej połowy XI wieku. Gruz znajdował się na głębokości ok. 2 m, co może wskazywać na rozebranie budowli. Dopiero analiza próbek pozwoli ocenić, czy była to siedziba władcy. Prace utrudnia fakt, że kopać można tylko punktowo i w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła.
Czy tu mieszkał Mieszko I?
Badacze przypominają również, że pierwsi Piastowie nie posiadali jednej stałej siedziby. Przemieszczali się prawdopodobnie między Gnieznem, Ostrowem Lednickim a Ostrowem Tumskim w Poznaniu.
Odwiedzający wzgórze mogą zobaczyć Drzwi Gnieźnieńskie, wnętrze katedry oraz podziemia ze śladami dawniejszych świątyń, a także wejść na wieżę widokową. Ze wzgórza odchodzi Trakt Królewski. Jest to spacerowa trasa, na której znajdują się pomniki królów i miejsca upamiętniające początki państwa. Biuro Obsługi Turystycznej i Pielgrzymkowej Wzgórza Lecha znajduje się przy ul. Kolegiaty 2.
Warto odwiedzić również Muzeum Początków Państwa Polskiego. Od października do kwietnia placówka jest otwarta od 9 do 16 (kasa działa do 15.45). Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 16 zł, a rodzinny (dwoje dorosłych i dwoje dzieci) 60 zł. W niedziele wstęp jest bezpłatny. Ze Gniezna można udać się dalej Szlakiem Piastowskim, odwiedzając między innymi Poznań, Kruszwicę i Ostrów Lednicki.