Jedna z najpiękniejszych wielkopolskich rezydencji magnackich stoi nad Wartą, na południe od Poznania. Przez niemal dwieście lat Pałac w Rogalinie był własnością rodu Raczyńskich, natomiast obecnie funkcjonuje jako oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kiedy jesienią liście w parku zmieniają barwy, warto zaplanować tam weekend: odwiedzić pałac, zobaczyć w galerii obrazów monumentalną „Dziewicę Orleańską” Jana Matejki i przejść się wśród dębów pamiętających średniowiecze.
Rezydencja marszałka koronnego
Dzieje posiadłości w Rogalinie sięgają drugiej połowy XVIII wieku. W tamtym czasie dobra te posiadał Kazimierz Raczyński, który później został marszałkiem koronnym na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego. To on zlecił budowę późnobarokowego pałacu z ogrodem zaprojektowanym w układzie „między dziedzińcem a ogrodem”. Muzeum Narodowe przyjmuje, że budowę wzniesiono w latach 1770-1776, natomiast gmina Mosina wskazuje lata 1768-1774. Nie wiadomo, kto był architektem – przypisuje się go jednak kręgowi architektów saskich, którzy działali w Warszawie.
Właściciel zamówił projekty klasycystycznej modernizacji jeszcze w trakcie budowy. Przygotowali je Dominik Merlini oraz Jan Christian Kamsetzer, którzy byli wówczas najwybitniejszymi architektami królewskimi. Przedwczesna śmierć córki Raczyńskiego przerwała te prace. W 1801 roku Filip Raczyński wznowił roboty.
Zbrojownia, mauzoleum i park Edwarda
Edward Raczyński, wnuk Kazimierza, wprowadził najwięcej zmian w czasie, gdy zarządzał majątkiem od 1810 do 1845 roku. Przebudował on salę balową na neogotycką zbrojownię. Według Muzeum Narodowego była to pierwsza sala muzealna w Wielkopolsce. W skrzydle południowym zamienił kaplicę w bibliotekę oraz archiwum.
Kościół-mauzoleum wzniósł Edward w 1820 roku na wschodnim krańcu osi założenia. Budowla ta stanowi kopię antycznej świątyni Maison Carrée w Nîmes we Francji. Wielu członków rodu spoczywa w podziemiach, w pseudośredniowiecznej krypcie. Edward założył również park krajobrazowy w stylu angielskim otaczający pałac, w którym rosną najsłynniejsze rogalińskie dęby.
Generalny remont przeprowadził pod koniec XIX wieku kolejny właściciel, Edward Aleksander Raczyński, wraz z żoną Różą z Potockich. Prace nad remontem prowadził Zygmunt Hendel, architekt z Krakowa. Zaprojektował on także neobarokową bibliotekę znajdującą się na piętrze pałacu.
Galeria z największym płótnem kolekcji
Edward Aleksander, będąc znawcą sztuki, przez wiele lat pełnił funkcję prezesa krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. W latach od 80. XIX wieku do 20. XX wieku nabył on blisko 500 dzieł. Aby pomieścić kolekcję, wzniósł osobny budynek galerii poniżej południowej oficyny. Według Muzeum Narodowego otwarto go w 1910 roku, natomiast gmina Mosina podaje, że zbudowano go w latach 1911-1912. Projekt przygotował Mieczysław Powidzki, zaś stalową konstrukcję przeszklonego dachu dostarczyła fabryka H. Cegielskiego. W tamtym czasie był to jeden z nielicznych budynków na ziemiach polskich, który wzniesiono z myślą o publicznym udostępnianiu sztuki.
Przed wybuchem wojny uznawano tę kolekcję za najlepszy w Polsce zbiór malarstwa współczesnego. Obecnie w galerii prezentuje się około 250 obrazów z około 300, które ocalały. Na wschodniej ścianie zawieszono największe płótno – „Dziewicę Orleańską” Jana Matejki. Muzeum uczciło specjalnym wykładem fakt, że w tym roku minęło 140 lat od ukończenia obrazu. Obok znajdują się prace Jacka Malczewskiego, Aleksandra Gierymskiego, Władysława Podkowińskiego, Olgi Boznańskiej, Juliana Fałata, Leona Wyczółkowskiego i Wojciecha Weissa. Pastele Stanisława Wyspiańskiego umieszczono w zaciemnionej sali. W zbiorach jest także malarstwo z Francji, Belgii, Hiszpanii, Norwegii i Niemiec oraz witraż „Karpie” autorstwa Louisa Comforta Tiffany’ego.
Wojna i muzeum
W latach 1918-1939 pałac należał do Rogera Raczyńskiego. Znaczną część zbiorów z galerii i zbrojowni zdeponowano w Muzeum Narodowym w Warszawie tuż przed wojną, dzięki czemu udało się je ocalić. W czasie okupacji w samym pałacu mieściła się szkoła Hitlerjugend. Niemcy uszkodzili rokokowe rzeźby ogrodowe i rozebrali wyposażenie biblioteki Hendla. Po wojnie wyposażenie wnętrz niemal całkowicie rozproszono, a budynek przez kilka lat pozostawał opuszczony.
Pałac funkcjonuje jako oddział muzeum od 1949 roku (Muzeum Narodowe wskazuje również rok 1948 jako datę jego założenia). Fundację im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu powołał w 1991 roku Edward Bernard Raczyński, prezydent RP na uchodźstwie, który przekazał jej zespół pałacowy oraz dzieła sztuki. Historyczne wnętrza odnowiono w latach 2007-2009 oraz 2013-2015, korzystając z funduszy unijnych i norweskich. W 2018 roku uznano zespół pałacowy za Pomnik Historii.
Dęby Lech, Czech i Rus
Od Świątnik do Rogalinka, wzdłuż Warty, rośnie około 1400 wiekowych dębów szypułkowych. Według gminy Mosina jest to największe w Europie skupisko tak starych dębów tego gatunku, z czego ponad 60 proc. stanowi pomniki przyrody. Trzy najsłynniejsze drzewa w parku pałacowym otrzymały imiona legendarnych słowiańskich braci: Lecha, Czecha i Rusa. Ich pnie mają obwód od 670 do 930 cm. Badania dendrochronologiczne wykazały, że Rus ma ponad 800 lat.
Dąb Edward o obwodzie 620 cm rośnie na łąkach nad Wartą. Wiele drzew usycha jednak przez żerowanie kozioroga dębosza oraz obniżenie poziomu wód gruntowych.
Informacje praktyczne
Muzeum Pałac w Rogalinie, mieszczące się przy ul. Arciszewskiego 2, zaprasza od wtorku do niedzieli w godzinach 9-16; w poniedziałki placówka jest zamknięta. W październiku park jest otwarty od 9 do 18, a po zmianie czasu do godziny 17.30. Spacerować po nim można od listopada do lutego w godzinach 9-16.30.
Zgodnie z cennikiem muzeum karnet obejmujący pałac, galerię malarstwa, gabinet londyński, galerię antenatów i powozownię kosztuje 45 zł (30 zł dla osób z ulgą). Bilety do galerii i do pałacu kosztują osobno po 20 zł (13 zł ulgowy), natomiast wstęp do parku i ogrodu to koszt 5 zł (2 zł ulgowy). W każdy wtorek można bezpłatnie wejść do ogrodu, parku i muzeum – trzeba jednak odebrać darmowy bilet w kasie. Darmowy parking znajduje się za sklepem przy ul. Poznańskiej oraz przy drodze nr 431, natomiast parking płatny mieści się przy alei kasztanowców. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia i ceny na stronie Muzeum Narodowego w Poznaniu.