Zamki i pałace Wielkopolski

Pałac w Śmiełowie. Tu Mickiewicz czekał na wieści z powstania listopadowego

Adam Mickiewicz przyjechał do klasycystycznego pałacu Gorzeńskich w Śmiełowie pod Żerkowem w sierpniu 1831 roku. Pod przybranym nazwiskiem spędził tu około trzech tygodni i to właśnie w tym miejscu dowiedział się o upadku Warszawy.

W pałacu mieści się obecnie Muzeum Adama Mickiewicza, które jest oddziałem Muzeum Narodowego w Poznaniu i jedyną w Polsce placówką poświęconą poecie. Budynek otacza park krajobrazowy o powierzchni blisko 14 hektarów, do którego wstęp jest bezpłatny przez cały rok.

Rezydencja według projektu Zawadzkiego

Śmiełów znajduje się w powiecie jarocińskim, kilka kilometrów na północ od Żerkowa, w pagórkowatej okolicy znanej jako Szwajcaria Żerkowsko-Czeszewska. Majątek trafił w ręce Andrzeja Gorzeńskiego herbu Nałęcz pod koniec XVIII wieku. To on zbudował tu pałac oraz zabudowania folwarczne, a w późniejszym czasie został prezesem sądu apelacyjnego w Wielkim Księstwie Poznańskim.

Prace nad rezydencją zakończono w 1797 roku. Zaprojektował ją warszawski architekt Stanisław Zawadzki, który w Wielkopolsce stworzył także pałace w Lubostroniu i Dobrzycy. Pałac w Śmiełowie ma plan podkowy: piętrowy korpus główny z monumentalnym portykiem o czterech jońskich kolumnach połączono z bocznymi pawilonami za pomocą arkadowych galerii w kształcie ćwierćkoli. Za wystrój wnętrz odpowiadali Michał Ceptowski, który wykonał sztukaterie, oraz bracia Antoni i Franciszek Smuglewiczowie, którzy pomalowali ściany.

Przystanek w drodze do powstania

Gdy w 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe, majątkiem zarządzał już syn budowniczego, Hieronim Gorzeński. Śmiełów stał się wówczas jednym z punktów, przez które ochotnicy z zaboru pruskiego przedostawali się do Królestwa Polskiego, aby walczyć z Rosjanami. W tym czasie kwitł tu również patriotyczny przemyt.

W połowie sierpnia 1831 roku w pałacu pojawił się Mickiewicz. Szukał on sposobu na przekroczenie kordonu granicznego, a przy sobie miał listy od polskiego poselstwa w Paryżu przeznaczone dla Rządu Narodowego. Gospodarze przedstawiali go jako Adama Mühla – guwernera uczącego ich synów i krewnego rodziny.

Przejście do Królestwa nie powiodło się, a sytuacja powstańców stawała się coraz gorsza. Poeta pozostał w Śmiełowie około trzech tygodni i to tutaj na początku września 1831 roku usłyszał o kapitulacji Warszawy. Według tradycji przekazywanej w Śmiełowie, Mickiewicz posadził w parku dąb po otrzymaniu tej wiadomości, mówiąc przy tym o odrodzeniu Polski. Drzewo to przez lata uznawano za symbol nadziei, a dąb Mickiewicza do dziś jest jednym z punktów spaceru po parku.

W pałacu poeta poznał również Konstancję Łubieńską, która była siostrą żony gospodarza. Ich romans należy do najczęściej przywoływanych epizodów z tamtych tygodni.

Wielkopolskie ślady w „Panu Tadeuszu”

Pobyt Mickiewicza w Wielkim Księstwie Poznańskim, który trwał kilka miesięcy, rozpoczął się w Śmiełowie. Później poeta mieszkał między innymi u Józefa Grabowskiego w Łukowie nad Wartą oraz bywał w Objezierzu, w majątku Turnów. Do Drezna przeniósł się w marcu 1832 roku, natomiast „Pan Tadeusz” powstał już na emigracji, w Paryżu.

Badacze literatury od dawna szukają w epopei echa tamtych miesięcy. Wśród możliwych pierwowzorów soplicowskiego dworu wymieniają kilka wielkopolskich siedzib, w tym Śmiełów. W poemacie znajdują się odwołania do polowań w okolicach Objezierza oraz do głośnych procesów między wielkopolskimi rodami ziemiańskimi, a codzienność tutejszych dworów poeta przeniósł w realia litewskie.

Miejscowa tradycja idzie dalej i przypisuje wpływ na niektóre sceny poematu krajobrazom, mieszkańcom oraz samej okolicy. Muzeum podtrzymuje ten wątek w ogrodzie: po zachodniej stronie pałacu urządzono „ogródek Zosi” z ziołami, który nawiązuje do opisów ogrodów w Soplicowie. Obok znajdują się sad oraz aleja lipowo-grabowa.

Od Chełkowskich do muzeum

W 1886 roku Franciszek Chełkowski kupił zadłużony majątek na licytacji. Jego rodzina przekształciła Śmiełów we wzorowe gospodarstwo, a syn Józef zadbał o pamięć o poecie. W 1931 roku, równo sto lat po pobycie Mickiewicza, w parku ustawiono pomnik autora „Pana Tadeusza”. W pałacu Chełkowskich gościli m.in. Henryk Sienkiewicz, Ignacy Jan Paderewski, Wojciech Kossak i gen. Józef Haller.

W 1939 roku Niemcy internowali właścicieli i przejęli majątek. Po wojnie pałac upaństwowiono. Został on rozgrabiony i częściowo zniszczony, a przez mniej więcej ćwierć wieku mieściły się w nim szkoła oraz mieszkania pracowników państwowego gospodarstwa rolnego.

Na początku lat 70. budynek przejęło Muzeum Narodowe w Poznaniu, które rozpoczęło kilkuletni remont. 27 lipca 1975 roku otwarto Muzeum Adama Mickiewicza, zatem w 2025 roku placówka obchodziła półwiecze. Kilka lat temu sprawa własności została zamknięta: muzeum odkupiło od rodziny Chełkowskich pałac wraz z przyległymi gruntami za około 7 mln zł.

Co zobaczyć w pałacu i parku

Wystawa łączy dwa światy: pamiątki po poecie oraz wnętrza dawnej siedziby ziemiańskiej. Wśród eksponatów znajdują się rękopisy Mickiewicza, przedmioty, które do niego należały, oraz pierwsze wydania jego dzieł. Klimat dworu oddają biedermeierowskie meble oraz obrazy z XVII-XIX wieku.

Od północy i wschodu pałac otacza park krajobrazowy, który pomyślano jako miniaturowy ogród angielski. Rosną w nim stare dęby i lipy. Spacer po parku można połączyć z wycieczką po Szwajcarii Żerkowsko-Czeszewskiej, a na dłuższy wyjazd w okolice Jarocina warto zaplanować wizytę w pałacu w Dobrzycy w powiecie pleszewskim – kolejnej wielkopolskiej rezydencji zaprojektowanej przez Zawadzkiego.

Zimowa wizyta – informacje praktyczne

Adres placówki to Śmiełów 1, 63-210 Żerków. Muzeum jest nieczynne w poniedziałki, od wtorku do piątku pozostaje otwarte w godzinach 9-16, a w soboty i niedziele od godziny 10. Park jest otwarty codziennie w godzinach 9-17 od 1 października do 30 kwietnia, a wstęp do niego jest wolny. Kontakt z oddziałem w Śmiełowie jest możliwy pod numerem tel. 62 740 31 64, a infolinia Muzeum Narodowego w Poznaniu działa pod numerem tel. 61 85 68 000.

Muzeum Narodowe w Poznaniu publikuje aktualne godziny, ceny biletów oraz program wydarzeń. Przy planowaniu weekendowego przyjazdu warto zadzwonić do oddziału, aby potwierdzić godzinę zamknięcia.