Rodowi Leszczyńskich Leszno zawdzięcza przydomki „małej Europy” i „Wielkopolskich Aten”, ponieważ otworzyli oni miasto dla uchodźców religijnych z Moraw, Czech i Śląska. Jan Amos Komeński, który był rektorem i nauczycielem tutejszego gimnazjum, stał się najsłynniejszym z nich.
W centrum miasta pozostało zaskakująco wiele śladów dawnej wielokulturowości: barokowy ratusz, trzy świątynie różnych wyznań, dawna synagoga oraz budynek szkoły. W tej placówce nauczano metodami, które później zyskały sławę w całej Europie.
Od wsi Lesczno do miasta Leszczyńskich
Najstarsza zachowana wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1393 roku. Miejscowość była wtedy wsią Lesczno, a Stefan z Karmina był jej pierwszym znanym właścicielem. Od niej nazwisko przyjęli jego synowie. Tak narodził się ród Leszczyńskich, który w kolejnych stuleciach piastował najwyższe urzędy w Rzeczypospolitej.
Ważnym momentem był rok 1547. Rafał Leszczyński otrzymał wtedy od króla Zygmunta Starego zgodę na założenie miasta. Ponieważ Leszno pozostało miastem prywatnym, właściciele sami decydowali o tym, kogo zaprosić do osiedlenia się. Zygmunt III Waza nadał mu w 1631 roku przywileje, dzięki którym miasto zrównało się z największymi ośrodkami miejskimi w kraju.
Miasto, które przyjmowało uchodźców
Już w 1516 roku do Leszna dotarła pierwsza niewielka grupa braci czeskich. Prześladowana w ojczyźnie wspólnota znalazła tu bezpieczne schronienie, gdyż opiekunami stali się sami Leszczyńscy. Od 1565 roku miastem władał Rafał Leszczyński, będący jednym z głównych protektorów Jednoty Braci w Polsce. W 1573 roku bracia otworzyli własną szkołę, a wkrótce potem przekształcono ją w gimnazjum akademickie.
W czasie wojny trzydziestoletniej nadeszła prawdziwa fala przybyszów. Około półtora tysiąca członków Jednoty przybyło z Czech i Moraw, a ze Śląska przybyło mniej więcej dwa tysiące luteran, wśród których przeważali rzemieślnicy. Żydzi osiedlali się w mieście od 1606 roku. To, że na niewielkiej przestrzeni spotkało się kilka wyznań, tradycji i języków, sprawiło, że Leszno zaczęto nazywać „małą Europą”.
Komeński i Wielkopolskie Ateny
W 1628 roku Jan Amos Komeński przybył do Leszna jako przywódca kolejnej grupy braci czeskich. Najpierw pracował w gimnazjum jako nauczyciel, a później stanął na jego czele. Szkoła pod jego kierownictwem osiągnęła poziom, o którym mówiono daleko poza granicami Rzeczypospolitej, a on sam zdobył międzynarodowe uznanie dzięki swoim pracom pedagogicznym.
W Lesznie powstawała „Wielka dydaktyka”. W tym dziele Komeński opisał zasady nauki przez doświadczenie, stopniowania trudności oraz powszechnego nauczania. Książka ukazała się drukiem w 1657 roku. Miasto zyskało miano Wielkopolskich Aten właśnie dzięki rektorowi i prowadzonej przez niego szkole.
Złoty okres gwałtownie się skończył. Podczas potopu szwedzkiego w 1656 roku Leszno spłonęło w odwecie za pomoc udzieloną Szwedom. Kolejne zniszczenia spowodowała wielka wojna północna. W 1707 roku ogień znów strawił miasto, choć odbudowano je dość szybko. Stanisław Leszczyński, ostatni właściciel z tego rodu, sprzedał rodowe dobra po utracie polskiej korony. Maria, jego córka, została w 1725 roku królową Francji.
Ratusz Pompea Ferrariego
Ratusz na środku rynku to najbardziej rozpoznawalny budynek w Lesznie. Pierwszy gmach wzniesiono w latach 1637-1639, jednak spłonął on w 1656 roku i odbudowano go cztery lata później. Budynek uzyskał obecną barokową formę po zniszczeniach z 1707 roku. Projekt przypisuje się włoskiemu architektowi Pompeo Ferrariemu, który współpracował przy nim z Jerzym Catenazzim.
Po pożarach ratusz przebudowywano kilka razy, a ostatni duży remont przeprowadzono w latach 1993-2000. Obecnie mieści się w nim sala wystawowa, sala ślubów, sala reprezentacyjna wykorzystywana także do koncertów oraz gabinet prezydenta miasta, a na parterze znajduje się kawiarnia.
Trzy świątynie trzech wyznań
Aż do 1939 roku jedyną katolicką świątynią w mieście była kolegiata św. Mikołaja. Przy jej budowie współpracowali Pompeo Ferrari i Jan Catenazzi. Kościół otrzymał rangę kolegiaty w 2000 roku, a w 2013 roku nadano mu tytuł bazyliki mniejszej.
Kościół św. Jana Chrzciciela to dawny zbór braci czeskich, który wzniesiono w latach 1652-1654. Pożar zniszczył go niedługo po ukończeniu budowy, a później budynek ucierpiał także w 1707 roku. Dopiero po II wojnie światowej przekazano świątynię katolikom.
Z kolei luteranie zbudowali kościół św. Krzyża w pierwszej połowie XVII wieku, uzyskując zgodę Rafała Leszczyńskiego. Świątynia płonęła trzy razy i trzykrotnie ją odbudowywano. Po wojnie przejęła ją najpierw parafia polskokatolicka, a potem rzymskokatolicka.
Synagoga i dawne gimnazjum
Dawna synagoga znajduje się przy ulicy Narutowicza 31. Pierwszy budynek był drewniany i powstał w XVII wieku, natomiast zasadniczą część obecnej budowli wzniesiono w XVIII stuleciu. Cechy wiedeńskiej secesji nadała mu przebudowa z 1905 roku. Obecnie działa tu oddział Muzeum Okręgowego w Lesznie, w którym można zobaczyć wystawy stałą i czasową.
Budynek dawnego gimnazjum przy ul. Chrobrego 32 jest śladem Wielkopolskich Aten. Do 1845 roku działało tu gimnazjum kalwińskie, a od 1821 roku placówka nosiła nazwę Królewsko-Pruskiego Gimnazjum. Spacer po centrum warto zakończyć przy pałacu Sułkowskich na placu Kościuszki, który Aleksander Józef Sułkowski przejął po Leszczyńskich.
Praktycznie: jak zwiedzać
W sezonie zimowym (od 1 października do 31 marca) muzeum w dawnej synagodze jest otwarte od wtorku do piątku oraz w niedziele między 9 a 17, a w soboty od 10 do 15. W poniedziałki placówka jest nieczynna.
Aby zwiedzić wnętrza ratusza, trzeba wcześniej się umówić.
Centrum Informacji Turystycznej znajduje się przy ul. Słowiańskiej 24.
Jesienny wyjazd można przedłużyć o zwiedzanie okolicy: około 10 km od miasta stoją wiatraki w Osiecznej, a niedaleko znajdują się zamek w Rydzynie oraz zespół pałacowy w Pawłowicach.