Kalisz uznaje się za najstarsze miasto w Polsce, ponieważ w połowie II wieku naszej ery grecki uczony Klaudiusz Ptolemeusz wymienił w „Geografii” osadę Calisia. Niektórzy historycy podważają jednak tezę, że chodziło o miasto nad Prosną. Niezależnie od wyniku tego sporu Kalisz posiada ponad tysiąc lat udokumentowanej historii. Najłatwiej ją poznać, spacerując od grodu na Zawodziu aż do rynku.
Ptolemeusz był astronomem i geografem działającym w Aleksandrii. Około 150 roku opisał on w „Geografii” ówczesny świat i podał współrzędne setek miejscowości. Calisia znalazła się wśród osad położonych na ziemiach na północ od Dunaju, wzdłuż szlaku, którym kupcy wozili bursztyn znad Bałtyku do Imperium Rzymskiego.
Jan Długosz, piętnastowieczny kronikarz, przypisuje się utożsamienie tej nazwy z Kaliszem. Podobieństwo nazw przemawiało przede wszystkim za tą identyfikacją. To na niej opiera się tytuł najstarszego miasta w Polsce. Z tego powodu Kalisz bywa nazywany miastem o najstarszej pisanej wzmiance w historii Polski.
Dlaczego historycy mają wątpliwości
Współrzędne podane przez Ptolemeusza nie pasują do Kalisza idealnie. Według nich Calisia leżała około stopnia szerokości geograficznej dalej na północ. Porównanie z innymi miejscami z „Geografii” stanowi kolejny argument przeciw. Osadę Leukaristos, którą Ptolemeusz umieścił mniej więcej na wysokości Kalisza, wiąże się z rzymskim Laugaricio, czyli dzisiejszym Trenczynem na Słowacji. Ten leży znacznie dalej na południe, co sugeruje, że dane antycznego geografa dla terenów za Dunajem obarczone były sporymi błędami.
Gród Piastów na Zawodziu
Gród na Zawodziu, położony wśród rozlewisk Prosny, wyznacza pewną historię Kalisza. Osada powstała tam w połowie IX wieku i w kolejnych stuleciach stała się jednym z najważniejszych ośrodków państwa Piastów. Pierwszą pewną wzmiankę o Kaliszu zawiera kronika Galla Anonima. Dotyczy ona walk Bolesława Krzywoustego z bratem Zbigniewem w 1106 roku.
Za Mieszka III Starego gród przeżywał rozkwit. W połowie XII wieku stanął tu murowany romański kościół – kolegiata św. Pawła, w której krypcie pochowano m.in. samego Mieszka. Henryk Brodaty zdobył i zniszczył gród w 1233 roku, a w 1331 roku osadę ostatecznie spustoszyli Krzyżacy.
Na Zawodziu działa dziś Rezerwat Archeologiczny „Kaliski Gród Piastów”, który jest oddziałem Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej i otwarto go w 2008 roku. Zrekonstruowano tam bramę z palisadą i mostem nad fosą, wieżę obronną oraz fragment wałów, chaty rzemieślników i fundamenty romańskiego kościoła. Muzeum ustala godziny otwarcia poza sezonem, więc przed wizytą warto sprawdzić je na stronie Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Zwiedzanie z przewodnikiem trzeba zarezerwować telefonicznie.
Lokacja i średniowieczne miasto
Osadę przeniesiono na północ, w miejsce dzisiejszego Starego Miasta, po zniszczeniu grodu. Książę Bolesław Pobożny nadał Kaliszowi prawa miejskie na prawie średzkim około 1257 roku. Kilka lat później, w 1264 roku, ten sam książę wydał w Kaliszu statut regulujący położenie Żydów, nazywany statutem kaliskim.
Miasto otoczono murami. Baszta Dorotka, półokrągła wieża z przełomu XIV i XV wieku stojąca za sanktuarium św. Józefa, jest ich najlepiej zachowanym fragmentem. Miejska legenda o zamkniętej w baszcie córce starosty wyjaśnia jej nazwę. W sezonie od kwietnia do października działa w niej Centrum Legend i Baśni.
Katedra i ratusz
Najstarszą świątynią Starego Miasta jest katedra św. Mikołaja Biskupa, którą ufundował Bolesław Pobożny w drugiej połowie XIII wieku. Gotycki kościół jest katedrą diecezji kaliskiej od 1992 roku. Przez stulecia wisiał w nim obraz „Zdjęcie z krzyża” Petera Paula Rubensa. Dzieło zniknęło w 1973 roku podczas pożaru świątyni i do dziś nie wiadomo, czy spłonęło, czy zostało skradzione. W katedrze można zobaczyć jego kopię.
Ratusz na Głównym Rynku ma znacznie krótszą historię, niż sugerowałby wiek miasta. W sierpniu 1914 roku wojska niemieckie podpaliły Kalisz i zniszczyły zdecydowaną większość zabudowy centrum. Obecny gmach odbudowano w latach 20. XX wieku. Z jego wieży roztacza się jedna z najlepszych panoram miasta.
Na jesienny wyjazd
Kalisz leży około 130 kilometrów od Poznania. Jesienią warto połączyć spacer po Starym Mieście z wyprawą na Zawodzie oraz wizytą w parku miejskim nad Prosną, który jest jednym z najstarszych parków miejskich w Polsce. Ponieważ część atrakcji, jak baszta Dorotka, jest zamknięta po sezonie, plan zwiedzania lepiej wcześniej ustalić z informacją turystyczną miasta.