Powidzkie jest największym jeziorem w Wielkopolsce, ma ponad tysiąc hektarów i osiąga głębokość około 46 metrów. Nad jego brzegami jesienią i zimą, kiedy pomosty pustoszeją, łatwiej dostrzec stado kaczek, bobra lub wydrę niż turystów.
Jezioro znajduje się na Pojezierzu Gnieźnieńskim w powiecie słupeckim. Nad jego zachodnią krawędzią leży wieś Powidz, która dała nazwę również tutejszemu parkowi krajobrazowemu. Tłumy kajakarzy, żeglarzy i plażowiczów odwiedzają to miejsce latem. W listopadzie nad wodą panuje spokój, co dla miłośników przyrody jest najlepszą porą.
Rynna uformowana przez lodowiec
Pod koniec ostatniego zlodowacenia wody z topniejącego lądolodu skandynawskiego wyżłobiły w ziemi głębokie, wąskie i długie obniżenie, w którym powstało jezioro. W ten sposób narodził się typowy akwen rynnowy, który charakteryzuje się nieregularną linią brzegową, wysokimi brzegami oraz dnem miejscami opadającym stromo. Powidzkie jest jednym z najgłębszych jezior w Polsce.
Z mapy widać, że tafla jeziora nie ma kształtu owalu. Od głównego basenu oddzielają się odnogi, z których najdalej na wschód wysuwa się odnoga Anastazewska. Jej brzeg składa się z wielu cypli i zatoczek, a woda przy samym lądzie jest na tyle płytka, że można w niej brodzić po kostki. Piaszczyste dno prześwituje tam na turkusowo podczas słonecznych dni.
Jezioro słynie przede wszystkim z przejrzystości wody. Naukowcy wyjaśniają to zjawisko kilkoma czynnikami: brakiem masowych zakwitów glonów, ochroną brzegów, dużą głębokością oraz niewielką zlewnią, dzięki której do wody spływa mało zanieczyszczeń. Na dnie rosną glony zwane ramienicami, które tworzą rozległe łąki przypominające podwodne trawniki. Filtrują one wodę i stanowią jeden z wyróżników tutejszej przyrody.
Park z wydrą w logo
Powidzki Park Krajobrazowy chroni jezioro i jego okolice od 1998 roku. Jego obszar obejmuje ponad 240 km kw. na terenie gmin Witkowo, Wilczyn, Słupca, Powidz, Ostrowite, Orchowo i Kleczew. W granicach parku, poza Powidzkim, znajduje się kilkanaście innych jezior polodowcowych, w tym Ostrowskie, Wilczyńskie, Niedzięgiel i Skorzęcińskie.
Wydra pełni rolę symbolu parku. Ten drapieżny ssak zamieszkuje pogranicze lądu i wody, a wejście do jego nory zazwyczaj znajduje się pod powierzchnią. Zwierzę rzadko pokazuje się w dzień, ponieważ na żer wychodzi głównie po zmroku. W logo parku obok wydry znajduje się sielawa, czyli mała ryba z rodziny łososiowatych. Obecność sielawy świadczy o dobrym stanie jeziora, gdyż ryba ta wymaga czystej, chłodnej i dobrze natlenionej wody.
Nad jeziorami obok wydr można spotkać bobry. Ślady ich aktywności widoczne są na brzegach jezior oraz w dolinach strumieni. Ścięte pnie, zjeżdżalnie do wody i charakterystyczne „ołówki” najlepiej widać późną jesienią, kiedy opadną liście.
Listopadowe obserwacje ptaków
Ptaki wodne podczas swoich wędrówek często odpoczywają na rozległej tafli jeziora Powidzkiego. Według ornitologów najlepszym czasem na obserwacje jest okres od jesieni do wiosennego przelotu. Wtedy na otwartej wodzie można zobaczyć stada łysek i kaczek, nad brzegami można spotkać żerujące czaple, a w spokojniejszych zatokach wypatrzyć perkozy i łabędzie nieme.
Cisza sprzyja prowadzeniu obserwacji. Na obszarze całego jeziora obowiązuje strefa ciszy, co oznacza zakaz korzystania z łodzi z silnikami spalinowymi. Poza sezonem jedynymi dźwiękami są krzyk ptaków i wiatr, natomiast latem pływają tu wyłącznie deski SUP, kajaki i żaglówki. Choć nad jeziorem nie zbudowano specjalnej czatowni, ptaki dobrze widać z brzegu, szczególnie z płytkich zatok położonych od strony południowej i wschodniej.
Warto zabrać lornetkę, nieprzemakalne obuwie oraz ciepłe ubranie, wybierając się na obserwacje poza sezonem. Ponieważ listopadowy dzień jest krótki, najlepsze światło występuje rano oraz wczesnym popołudniem. Cierpliwy obserwator, który zostanie nad wodą do zmroku, ma szansę zobaczyć bobry i wydry, gdyż najczęściej pokazują się one o zmierzchu.
Ubytek wody na Pojezierzu Gnieźnieńskim
Przejrzystość wody w Powidzkim to jednak nie wszystko. Od kilkudziesięciu lat w Powidzkim Parku Krajobrazowym poziom wody w jeziorach opada. Największe straty odnotowano w zbiornikach we wschodniej części parku. W takich jeziorach jak Kownackie, Suszewskie czy Wilczyńskie lustro wody obniżyło się o kilka metrów w stosunku do lat 60. XX wieku. Naukowcy szacują, że jeziora w parku straciły łącznie blisko 600 ha swojej powierzchni.
Sytuacja samego Jeziora Powidzkiego wygląda lepiej. Od lat 60. ubiegłego wieku jego poziom obniżał się powoli i łącznie spadł o niecały metr. Jest to jednak sygnał ostrzegawczy, ponieważ jeziora w tej okolicy bardzo silnie reagują na brak opadów, co potwierdziła długa susza z lat 1989-1992.
Odpływ wody z okolicy przyspieszają melioracje, nawadnianie pól oraz ujęcia komunalne. Ponieważ jeziora leżące na wododziale mają małe zlewnie, każda susza jest dla nich szczególnie dotkliwa.
Działania na rzecz ratowania jezior
Regionalni samorządowcy od dawna zajmują się kwestią jezior. Projekt retencji oraz odbudowy zasobów wodnych na terenach wschodniej Wielkopolski był omawiany w styczniu 2025 roku w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Wielkopolskiego. Na ten cel ma zostać przeznaczone 84 mln zł z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji. Wówczas wśród zagrożonych akwenów wymieniono Niedzięgiel, Budzisławskie, Wilczyńskie oraz Jezioro Powidzkie.
Radni gminy Powidz przyjęli jesienią 2025 roku apel o ratowanie jezior parku krajobrazowego, a sprawa ta trafiła do Ministerstwa Infrastruktury w formie interpelacji. Planowane działania obejmują między innymi zasilanie regionalnych zbiorników wodą z Warty, modernizację urządzeń na odpływie z Jeziora Powidzkiego oraz przystosowanie Kanału Ślesińskiego do przerzutu wody. Część środków na te prace ma zostać pozyskana z funduszy unijnych.
Obecnie Jezioro Powidzkie wciąż jest uznawane za jeden z najczystszych akwenów w Polsce. Osoby, które chcą zobaczyć je bez letnich tłumów, z łyskami i kaczkami na otwartej wodzie, powinny przyjechać właśnie teraz – w czasie od listopada do wiosennego przelotu ptaków.