Filozoficzne koncepcje utopii

Leszek Kołakowski w swoich rozważaniach na koniec wieku XX pisał, że słowo utopia ma dziś sens tak szeroki, że obejmuje swym zasięgiem gatunek literacki, styl myślenia, mentalność ludzi i narodów, filozoficzne nastawienie do świata oraz zjawisko kulturalne, którego początki notuje się w starożytności.

Jego zdaniem, jest to zjawisko o tyle interesujące, że sięga czasów odległych, podczas gdy „sztucznie wykoncypowana nazwa własna” powstała znacznie później – w epoce Renesansu. Jak wiemy, wiek XVI w Europie charakteryzował się głębokim humanizmem i wiarą w człowieka. Był to okres burzliwych zmian, powstałych w opozycji do wartości średniowiecza i między innymi dlatego ustanowiony został początkiem ery nowożytnej, w której filozofia człowieka oraz społeczeństwa prezentowała światu coraz to nowsze koncepcje idealnego państwa.

Pierwsze utopijne wizje spotykamy już w starożytności: u Hippodamasa z Miletu, Pitagorasa czy Platona. Jednak dopiero w epoce Odrodzenia koncepcja społeczeństw utopijnych znalazła swój szczególny wyraz. Idea utopii została sformułowana w opozycji do średniowiecznej perspektywy widzenia człowieka. Renesans propagując pełnię życia duchowego i społecznego podjęli bowiem próbę udoskonalenia istniejących stosunków społecznych. W imię humanistycznych wartości postulowano stworzenie nowego społeczeństwa, wolnego od wszelkich przejawów zła. Idee te najpełniej zostały zobrazowane w „Utopii” Tomasza Morusa, w „Państwie słońca” Tomasza Campanelli i „Nowej Atlantydzie” Franciszka Bacona. Myślą przewodnią łączącą te trzy traktaty było przekonanie, że wspólna własność i powszechność obowiązku pracy może zapewnić społeczeństwu dobrobyt materialny, pokój oraz poczucie sprawiedliwości społecznej. Wsparciem w konstruowaniu wizji świata bez wojen i przemocy służyć miała idea demokratycznej władzy, przejrzystość praw oraz wykorzystanie osiągnięć nauki.

W „Utopii” Tomasza Morusa znajdziemy ostra krytykę nierówności społecznych w szesnastowiecznej Anglii. Jako remedium na stosunki własnościowe, których konsekwencją miały być konflikty, zaproponował on zaprowadzenie równowagi w stanie posiadania poprzez wspólną własność mienia. Odwołując się do autorytetu Platona dowodził, że jedynym warunkiem pomyślności państwa jest równy podział własności. Potwierdzeniem tej tezy miała być szczęśliwa społeczność oraz ustrój panujący na odległej wyspie Utopii, gdzie nie znano prywatnej własności. Panujący tam porządek społeczny miał być zaprzeczeniem stanu istniejącego w Europie. Podstawą egzystencji mieszkańców Utopii była praca na roli oraz sprawiedliwy podział płodów rolnych. Humanizm i tolerancja dominowały w życiu społecznym i religijnym. Sytuacja taka prowadzić miała do zadowolenia i sprawiedliwości społecznej.

Podobnie jak Utopia T. More’a „Państwo słońca” Campanelli znajduje się na jednej z odległych wysp Oceanu Indyjskiego. Mieszkańcy idealnego państwa tworzą społeczeństwo oparte na zasadzie całkowitej wspólnoty życia, ze społeczną organizacją produkcji. Obywatele uwolnieni od dominacji bogactwa nastawieni są do siebie życzliwie, pracą walczą o godność, umiejętnie wykorzystują odkrycia naukowe, dbają o normalizację stosunków wewnętrznych i zewnętrznych. Doniosłą rolę odgrywa tam nauka, której zdobycze wykorzystywane są dla polepszenia warunków pracy i życia. Prawa nauki leżą także u podstaw wychowania młodzieży oraz polityki wewnętrznej.

Wiara w moc nauki wystąpiła też z całą siłą w koncepcjach F. Bacona, autora trzeciej utopijnej koncepcji doskonałego społeczeństwa. W odróżnieniu od Morusa, Bacon nie postuluje zniesienia własności prywatnej, lecz tylko sprawiedliwe jej użytkowanie. Jego „Nowa Atlantyda” opisuje społeczność żyjącą na nieznanej wyspie Bensalem, leżącej gdzieś na Oceanie Spokojnym. Społeczeństwo posiadające właściwy system moralny i prawny wiedzie tam życie dostatnie, i szczęśliwe, wykorzystując osiągnięcia techniki do opanowania przyrody. Dzięki zdobyczom nauki jest to społeczność doskonała. Podstawę jej istnienia stanowi własność ogólnospołeczna, obejmująca najważniejsze działy gospodarki.

Literaura:
1. Kołakowski L., Moje słuszne poglądy na wszystko. Kraków 2011.
2. Malarczyk J., Pokój – renesansowe projekty idealnych społeczeństw. „Oświata i Wychowanie” 1989 nr 17, s. 22-25.
3. Papuziński A. (red.), Wprowadzenie do filozoficznych problemów ekologii. Bydgoszcz 1999.

AB

TenPoznań - partnerzy

Profil osób współpracujących z portalem TenPoznan.pl

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o